پژوهشکده تحقیقات راهبردی مجمع تشخیص مصلحت نظام فصلنامه علمی راهبرد 1028-3102 35 1 2026 05 22 Strategic Model of Artificial Intelligence Governance in Higher Education: A Comparative Study and Policy Implications for the Islamic Republic of Iran واکاوی تطبیقی الگوهای حکمرانی هوش مصنوعی در آموزش عالی و طراحی مدل راهبردی بومی برای ایران 155 182 243087 10.22034/rahbord.2026.566851.1894 FA حامد مخبر دزفولی عضو هیأت علمی گروه مطالعات حکمرانی آموزش عالی، موسسه مطالعات فرهنگی و اجتماعی، وزارت علوم، تحقیقات و فناوری، تهران، ایران Journal Article 2025 12 27 <span>The rapid integration of Artificial Intelligence (AI) into the higher education ecosystem has fundamentally disrupted traditional paradigms of knowledge production and dissemination. While AI adoption rates among students have surpassed 90%, the absence of a coherent and native governance model in Iran has exacerbated risks related to the digital divide and ethical challenges. The primary objective of this research is to design a strategic framework for AI governance within Iran's higher education system. The research methodology is a "qualitative comparative study" utilizing a "three-level analytical framework" (Macro, Meso, and Micro) to examine the experiences of three selected countries: Singapore, India, and Germany. Findings indicate that global governance approaches can be categorized into three distinct typologies: 1) The "Centralized-Instrumental" model (Singapore), emphasizing efficiency and trust by design; 2) The "Developmental-Market" model (India), focusing on scalability and inclusion; and 3) The "Legal-Federal" model (Germany), centered on ethics and human dignity. Finally, by synthesizing these experiences and aligning them with Iran's upstream documents, a hybrid policy package is proposed. This model rests on three pillars: "Intelligent Authority in Regulation," "Digital Justice in Access," and "Ethical Protection of Scientific Authority." Key implementation strategies include establishing a National AI Commission (Macro level), creating AI Innovation Offices in universities (Meso level), and launching an AI Literacy Movement (Micro level).</span> <span lang="FA">ورود شتابان هوش مصنوعی به زیست‌بوم آموزش عالی، پارادایم‌های سنتی تولید و انتقال دانش را با دگرگونی بنیادین مواجه کرده است. درحالی‌که نرخ پذیرش این فناوری در میان دانشجویان از مرز ۹۰ درصد عبور کرده، فقدان یک الگوی حکمرانی منسجم و بومی در ایران، خطر تعمیق شکاف دیجیتال و چالش‌های اخلاقی را افزایش داده است. هدف اصلی این پژوهش، طراحی یک الگوی راهبردی برای حکمرانی هوش مصنوعی در نظام آموزش عالی ایران است. روش پژوهش، «مطالعه تطبیقی کیفی» با بهره‌گیری از «چهارچوب تحلیلی سه‌سطحی» (کلان، میانی و خرد) است که طی آن تجارب سه کشور منتخب شامل سنگاپور، هند و آلمان مورد واکاوی قرار گرفته‌اند. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که حکمرانی جهانی در سه گونه متمایز قابل دسته‌بندی است: ۱. الگوی «متمرکز-ابزاری» (سنگاپور) با تأکید بر کارایی و اعتماد مهندسی‌شده؛ ۲. الگوی «توسعه‌محور-بازاری» (هند) با تمرکز بر مقیاس‌پذیری و فراگیری و ۳. الگوی «قانون‌مدار-فدرالی» (آلمان) با محوریت اخلاق و کرامت انسانی. در پایان، با سنتز این تجارب و انطباق با اسناد بالادستی کشور، یک بسته سیاستی ترکیبی پیشنهاد شده است که بر سه رکن «اقتدار هوشمند در تنظیم‌گری»، «عدالت دیجیتال در دسترسی» و «صیانت اخلاقی از مرجعیت علمی» استوار است. استقرار سازمان ملی هوش مصنوعی (سطح کلان)، ایجاد دفاتر نوآوری در دانشگاه‌ها (سطح میانی) و نهضت سواد هوش مصنوعی (سطح خرد) از مهم‌ترین راهکار‌های اجرایی این الگو هستند.</span> https://rahbord.csr.ir/article_243087_89f683dd33caeb316f9df5f7af0f0f00.pdf